Co mają wspólnego Żydzi z nowymi słoniami?

W miejscu, gdzie stanęły wyczekiwane od wielu lat roślinne słonie, przez 150 lat znajdował się niewielki cmentarz żydowski. Znajdował, bo już nie istnieje.

Słonie na ulicy Jeleniogórskiej (fot. Dariusz Gołębiewski)

Cmentarz żydowski powstał na skrzyżowaniu obecnych ulic Jeleniogórskiej i Komuny Paryskiej w 1816 roku. Teren ten znajdował się wówczas poza granicami miasta, co było zgodne z sanitarną praktyką budowania cmentarzy w pewnym oddaleniu od budynków mieszkalnych. Nekropolia nie była duża, bo i społeczność żydowska w dawnym Bunzlau nie była zbyt liczna - liczyła około stu osób - ale w latach dwudziestych XX wieku konieczne było jej powiększenie. 

Wśród mieszkających w naszym mieście Żydów były rodziny, które miały niemały wkład w jego rozwój. Zdecydowanie najbardziej znaną z nich była rodzina Fernbachów, która w 1872 roku przejęła zarząd nad drukarnią Królewskiego Sierocińca i przekształciła ją w potężny ośrodek wydawniczy. Fernbachowie przez wiele dekad byli właścicielami największego lokalnego dziennika prasowego, znanego jako Bunzlauer Stadtblatt, który jest dziś bardzo szczegółowym źródłem informacji o historii naszego regionu. Z Bunzlau wywodził się także Emanuel Mendel, znany XIX-wieczny neurolog i psychiatra, kierujący polikliniką w Berlinie, a w samym mieście Żydzi niejednokrotnie pracowali jako kupcy i zakładali prężnie działające biznesy. 

Cmentarz żydowski szczęśliwie przetrwał czasy III Rzeszy, mimo że już podczas Nocy Kryształowej z 1938 roku spalona została miejska synagoga. Ci Żydzi, którzy nie uciekli z miasta lub nie zostali zamordowani przez Niemców, żyli w nieustannym strachu przed tym, że naziści przyjdą także po nich. W 1944 roku władze nazistowskie podjęły decyzję o likwidacji cmentarza, ponieważ aryjskie oczy niemieckich urzędników zbytnio raził widok żydowskich nagrobków, jednak nim do tego doszło, do miasta wkroczyła Armia Czerwona. 

Jak ustalił Tadeusz Łasica, nowa polska władza rozważała likwidację cmentarza już w 1951 roku, ale przez kolejnych kilkanaście lat nekropolia nadal stała na swoim miejscu. W 1959 roku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bolesławcu zatwierdziło kosztorys na roboty renowacyjne przy cmentarzu, ale dopiero 27 października 1965 roku Miejska Rada Narodowa w Bolesławcu postanowiła, że Prezydium MRN wystąpić do Ministerstwa Gospodarki Komunalnej o zgodę na likwidację cmentarza. Pismo w tej sprawie zachowało się do dziś i o planowanych pracach czytamy w nim, między innymi...

Cmentarz ten w/g planów perspektywicznych miasta ma ulec likwidacji wraz z tartakiem, ponieważ teren ten ma posiadać zieleń rekreacyjno-parkową (...) Omawiany cmentarz nieczynny wyznania mojżeszowego (...) ogrodzony jest murem kamiennym o wysokości 1,5 m, zasłania widoczność, może być przyczyną wypadku (...) Na cmentarzu proponowanym do likwidacji znajduje się 128 grobów.

Najważniejszą informacją jest jednak to, że władze miejskie deklarowały przeprowadzenie ekshumacji wszystkich pochowanych tam szczątków, planując ich przeniesienie na nieczynny cmentarz katolicki przy ulicy 22 Lipca, czyli dzisiejszej ulicy Lubańskiej. Zachowana dokumentacja nie wskazuje na to, aby ekshumację - którą w judaizmie można przeprowadzać jedynie w wyjątkowych sytuacjach - konsultowano z jakąkolwiek gminą żydowską w Polsce. Biorąc jednak pod uwagę, że w naszym regionie władze likwidowały wówczas także liczne, poniemieckie cmentarze ewangelickie, także nie pytając nikogo o opinię, nie powinno to dziwić. 

Tak wygląda pismo Miejskiej Rady Narodowej, o którym wspominam powyżej (źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bolesławcu, sygn. 1202)

Co ważne, żydowskie prawo religijne zezwala na przeprowadzenie ekshumacji, jeśli terenowi cmentarza grozi profanacja, co w tym przypadku faktycznie miało miejsce. Ostatecznie cmentarz mojżeszowy w Bolesławcu zlikwidowano w latach siedemdziesiątych XX wieku, a rosnące przy nim stare lipy wycięto w 2019 roku. 

Źródła:

• Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bolesławcu, sygn. 1202.
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, Urząd Miasta Bolesławiec, sygn. 142.
• Archiwum Państwowe we  Wrocławiu Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim, Biuro Informacyjne Schimmelpfenga - Niemiecka Wywiadownia Sp. z.o.o., sygn. 22773, 22774, 22775.
• H. Christiani, Das Leben in der deutschen, schlesischen Kleinstadt Bunzlau, Siegburg 1973. 
• T. Łasica, Historia żydowskiej społeczności Bolesławca do 1945 r.
• https://www.bobrzanie.pl/2018/10/31/jak-zgubic-cmentarz/