Ukraińcy są tu tylko dwa lata krócej, niż my

Mniejszość ukraińska w naszym regionie wcale nie pojawiła się tu dopiero za sprawą rosyjskiej inwazji na Ukrainę oraz wcześniejszej imigracji zarobkowej.

Narodowa Kapela Bandurystów Ukrainy (fot. Bolec.Info)

Przez wiele stuleci Ukraińcy w historii powiatu bolesławieckiego mogli pojawiać się co najwyżej jako przyjezdni. Pierwszą wzmiankę o tych, którzy mogli tu zostać na dłużej, mamy więc dopiero z połowy 1919 roku. Przeprowadzający wizytację parafii w Ottendorfie (Ocice) wysłannik śląskiego konsystorza ewangelickiego odnotował skrupulatnie, że poza Niemcami mieszkała tam czasowo pewna grupa Polaków i Ukraińców, będących jeńcami wojennymi. Jako że traktat pokojowy, ostatecznie kończący I wojnę światową, podpisano dopiero 28 czerwca 1919 roku, nie ma powodu, aby w tę informację wątpić. 

Tym niemniej nadal nie byli to stali mieszkańcy tych ziem. 

Ukraińcy zagościli tutaj na trwałe w 1947 roku, co było efektem czystki etnicznej, jaką pod kryptonimem Akcji "Wisła" przeprowadziły we wschodniej Polsce władze komunistyczne. Pod pretekstem zwalczania band Ukraińskiej Powstańczej Armii komuniści rozpędzili po całych "Ziemiach Odzyskanych" kilkaset tysięcy ukraińskich cywilów, przede wszystkim rolników. Również w naszym powiecie - głównie w okolicach Gromadki osiedlono tutaj około 600 osób - przez kolejnych osiem lat byli oni poddawani odgórnej polonizacji. Dzięki wsparciu proboszcza rzymskokatolickiego z Gromadki, ks. Stefana Kukiełczyńskiego, Ukraińcy mogli celebrować swoje święta religijne w tamtejszym kościele, ale w szkołach zakazywano im nauki w ojczystym języku i generalnie używanie języka ukraińskiego poza domem było niemile widziane. 

Sytuacja raptownie zmieniła się w 1956 roku, gdy skończył się stalinizm i nastała odwilż gomułkowska. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bolesławcu "nagle" uznało, że miejscowi Ukraińcy do tej pory sami z siebie byli przeciwni nauczaniu ich dzieci ojczystego języka, ale właśnie im się odwidziało i powiat zadeklarował, że udzieli im wsparcia. Warto zacytować fragment powiatowego sprawozdania narodowościowego z 1956 roku, w którym wieloletnie represje i nagonkę opisano wyjątkowo gładkimi słowami:

Ludność ta w ubiegłych latach niechętnie ujawniała swoje pochodzenie narodowe, była przeciwna nauczaniu dzieci języka ojczystego. Ich żywotność narodowa zaczyna dopiero teraz ujawniać się łącznie z powszechną na ogół tendencją [chęci - D.G] powrotu na swoje rodzinne ziemie.

Władze powiatowe zaznaczały, że wzajemne stosunki między Polakami i Ukraińcami były zazwyczaj poprawne, co potwierdzają zachowane materiały Urzędu Bezpieczeństwa. O ile z oczywistych względów bolesławieckie UB dokładnie inwigilowało miejscowych Niemców, o tyle w przypadku Ukraińców, pomijając pojedyncze przypadki, nie podejmowano obserwacji uważniejszej, niż wobec ogółu społeczeństwa. 

Ludność ukraińska pod względem włączenia się do akcji społecznych, politycznych i gospodarczych nie odstępuje od ludności polskiej i przedstawiciele tej ludności są członkami gromadzkich rad narodowych, związków zawodowych i organizacji politycznych - czytamy w cytowanym wcześniej dokumencie

W 1956 roku Ukraińcy z powiatu bolesławieckiego utworzyli - działające do dziś - Ukraińskie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne, którego pierwszym przewodniczącym został Mikołaj Małyniak. W szkołach podstawowych w Gromadce i Modłej zorganizowano dodatkowe lekcje języka ukraińskiego, a młodym Ukraińcom zapewniono także dostęp do książek pisanych w ich języku. Przy kościele w Modłej już w 1957 roku powstała także grekokatolicka parafia - od 2010 roku funkcjonująca przy własnej cerkwi w Patoce - o której historii możecie przeczytać osobny artykuł w ostatnim wydaniu Gazety Bolec.Info. 

Nie wszyscy Ukraińcy mieli jeszcze odwagę przyznawać się głośno do swojego pochodzenia, bo w 1956 roku władze powiatowe oficjalnie wiedziały o 350 osobach narodowości ukraińskiej, a już rok później było ich 594. Ta liczba pokrywa się z danymi Urzędu Bezpieczeństwa i można ją podać jako względnie pewną. 

Co w 1957 roku pisano o mniejszości ukraińskiej w powiecie bolesławieckim?

Życie społeczno kulturalnej ludności ukraińskiej rozwija się w oparciu o stowarzyszenie społeczno kulturalne, którego oddział znajduje się w Gromadce. Działalność tego stowarzyszenia, aczkolwiek słaba, jest owocna. Założono zespół artystyczny chóralny, składający się z 27 osób, bardzo aktywny, dał on kilka występów pieśni ukraińskiej w .i. także poza terenem powiatu w Wołowie, Legnicy, Lesznie Górnym i Zimnej Wodzie. Zespół korzysta z wspólnej gromadzkiej świetlicy (...) Naukę języka ukraińskiego prowadzi przeszkolony w tym kierunku nauczyciel narodowości ukraińskiej. 

Tendencje wyjazdowe wśród Ukraińców obecnie wygasają. Są związani z przydzielonymi im gospodarstwami, mają opinie naogół dobrych gospodarzy, zdyscyplinowanych pod względem wykonywania obowiązków wobec Państwa. 

"Tendencje wyjazdowe" to w rzeczywistości nadzieje na powrót w rodzinne strony, szczególnie w Bieszczady. Nadzieje te wygasały, ponieważ w całej Polsce władze nie zgadzały się na powroty Ukraińców na tereny, z których ich wygnano, a skoro tak, coraz więcej z nich zaczynało realistycznie oceniać, że w swoich nowych domach pozostaną jednak na stałe. Podobne rozterki przeżywali wtedy liczni Polacy, szczególnie ci, którzy zostali wygnani przez sowietów z dawnych Kresów Wschodnich. 

Pomijając pojedyncze incydenty na tle narodowościowym, jakie miały miejsce na przełomie lat 50tych i 60tych XX wieku i zostały odnotowane przez Służbę Bezpieczeństwa, stosunki między Polakami i Ukraińcami faktycznie układały się raczej poprawnie. Działalność ukraińskiego stowarzyszenia trwała przez kolejne dekady i choć została wstrzymana przez władze na początku stanu wojennego, pewien czas po jego zakończeniu udało się ją wznowić. 

W latach 2006-2022 wójtem gminy Gromadka był przedstawiciel mniejszości ukraińskiej w naszym powiecie, Dariusz Pawliszczy. Niedługo po tym, jak objął urząd, zainicjował coroczny Festiwal Czterech Kultur, promujący żywe na terenie gminy kultury polską, ukraińską, bałkańską i kresową. Z kolei od 2017 roku, wobec napływu imigrantów zarobkowych z Ukrainy, w Bolesławcu po raz pierwszy w historii miasta utworzono parafię grekokatolicką. 

Ważny jest też jeszcze jeden fakt. Przez wiele stuleci przodkowie wielu mieszkańców naszego regionu zamieszkiwali mieszane etnicznie ziemie Kresów Wschodnich. Jeszcze na początku XX wieku nawet w jednej rodzinie zdarzało się, że jeden z braci deklarował narodowość polską, a drugi jasno określał się jako Ukrainiec - i było to dla wszystkich zrozumiałe. Skutek tego jest taki, że niejeden z nas może nawet nie być świadomy, że wśród jego przodków w czwartym czy piątym pokoleniu obok Polaków mogą być także Ukraińcy.

Komentarz autora: Jakoś od 80 lat Ukraińcy nie przejęli kontroli nad naszym powiatem, nie zaczęli też wyrzucać Polaków z pracy, przejmować polskiej ziemi, a tym bardziej nie chwycili za widły i pochodnie. Żyjemy tutaj razem i funkcjonujemy zupełnie normalnie. Trochę się to kłóci z narracją skrajnej prawicy, części prawicowych mediów, internetowych trolli czy ruskich botów, nieprawdaż?

Źródła:

• Archiwum Państwowe we Wrocławiu, akta Śląskiego Konsystorza Ewangelickiego Prowincji Śląskiej we Wrocławiu, sygn. III/566, bp.
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Urząd Wojewódzki Wrocławski, sygn. VI/667.
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bolesławcu, sygn. 917, 1119.
• R. Klementowski, "My wszyscy są od pracy fizycznej…" Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bolesławcu (1945–1956), Bolesławiec 2012. 
• R. Klementowski, Służba Bezpieczeństwa w Bolesławcu (1957-1990). Zarys problematyki, Bolesławiec-Wrocław 2017.
• J. Sawicka, Z. Abramowicz, Gmina Gromadka. Ziemia lasów i kuźnic, Gromadka 2014.