Zobaczcie, jak wyglądał Bolesławiec niemal dwa wieki temu!

W zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie zachowała się stara mapa naszego miasta, pokazująca, jak wyglądało 180 lat temu.

Dworzec PKP w Bolesławcu (fot. Bernard Łętowski)

Mapa sporządzona w 1847 roku przez Adoniasa Stephana, który później zostanie wieloletnim burmistrzem miasta Leobschütz (Głubczyce), jest szczególnie cenna, ponieważ pokazuje ówczesne Bunzlau (Bolesławiec) tuż przed jego wielką rozbudową, trwającą aż do II wojny światowej. Jej wartość podnosi to, że Stephan pracował nad nią tuż po wybudowaniu dworca kolejowego i wytyczeniu przed nim sporego placu, znanego dzisiaj jako Plac Wolności.

Niestety, mapa Stephana ma też poważną słabość - w gruncie rzeczy jest ona dość luźnym szkicem miasta i jego przedmieść, w którym absolutnie nie można mówić o jakiejkolwiek skali kartograficznej. Powoduje to, że Stephan przy jej projektowaniu popełnił co najmniej kilka dość istotnych błędów. 

Co jednak wynika z planu Stephena? Przede wszystkim widoczny jest tradycyjny, historyczny podział miasta, ale pojawiają się też zaskakujące połączenia niektórych obecnych ulic. 

• W 1847 roku wciąż utrzymywał się podział Bunzlau na jego "główną" część oraz trzy przedmieścia - Dolne (Nieder Vorstadt) przy obecnej ulicy Zgorzeleckiej, Lwóweckie (Löwenberger Vorstadt) w okolicach dzisiejszej ulicy Komuny Paryskiej i Karola Miarki oraz Górne (Ober Vorstadt) przy obecnej ulicy Asnyka.
• Obecne ulice Prusa i Zgorzelecka były połączone i figurują na mapie jako Zollgasse (uliczka Celna). W tej części, która dziś stanowi ulicę Prusa, Zollgasse znajdowała się w granicach "starego miasta", zaś w tej, która tworzy dziś ulicę Zgorzelecką, było to już przedmieście. To pokazuje, jak niewielkim miasteczkiem było ówczesne Bunzlau. 
• W 1847 roku połączone ze sobą były też ulice Sierpnia'80 i Asnyka, znane wtedy jako Obergasse (uliczka Górna), przy czym dzisiejsza Sierpnia' 80 leżała w granicach miasta, a ulica Asnyka była już główną drogą Górnego Przedmieścia. Podobnie miało być z ulicami Kutuzowa i Komuny Paryskiej, połączonymi w jedną Löwenbergerstrasse. Jest to jednak ewidentny błąd ze strony Stephana, ponieważ ulica Kutuzowa przez wieki była znana jako Nikolaistrasse lub Nikolai Gasse. 
• Ulica Grunwaldzka pierwotnie była połączona z ulicą Kościuszki, a obie nosiły wspólną nazwę Sprottauerstrasse. Co ciekawe, zupełnie inaczej nazywano wtedy ulicę Tamka, zwaną wtedy Glogauerstrasse. 

Co byśmy zobaczyli na "starym mieście"(poza zniszczoną w 1945 roku zabudową), czego nie widać obecnie?

• W miejscu dzisiejszego Starostwa Powiatowego znajdował się pusty Klosterplatz, pozostały po dawnym kościele i klasztorze Dominikanów, poddanym sekularyzacji w 1810 roku. Kościół i część zabudowań klasztoru wyburzono po wojnach napoleońskich, ale na wschodnim skraju placu, tuż przy Kupferschmiedegasse (dzisiejsze ulice Śniadeckich i Teatralna), przetrwały dwa małe budynki, w których ulokowano szkołę ewangelicką. Jeden z nich istnieje do dziś i należy do Urzędu Gminy Bolesławiec. 
• Ulice Szkolna i Magistracka nie miały swoich odrębnych nazw, będąc po prostu dróżkami tuż za murami obronnymi. 
• Ulica Mickiewicza była o połowę krótsza, niż obecnie i dochodziła tylko do promenady miejskiej, będąc znana jako Sperlingsgasse - uliczka Wróbla. 
• Ulica Kościelna, opisana jako Pfarrgasse, była połączona z placem przykościelnym, opisywanym jako katholischer Kirchplatz. Swoją osobną nazwę miała też, dziś bezimienna, ścieżka łącząca ten plac z ulicą Sierpnia'80 - była to Kühgasse, czyli uliczka Krowia.
• Taką samą nazwą opisano też wąską drogę między kamienicami, równoległą do ulicy Prusa i wychodzącą na ulicę Karpecką, czyli ówczesną evang. Kirchgasse. 

Co można było zobaczyć na Górnym Przedmieściu?

• W miejscu dzisiejszego Placu Popiełuszki Stephan zaznaczył tylko dwa przylegające do siebie budynki i, jak wskazują późniejsze (o wiele dokładniejsze) mapy miasta, istniały one także przez wiele kolejnych dekad. Ich pozostałości odkryto w marcu ubiegłego roku podczas rozbudowy hotelu Ibis, wkrótce po wcześniejszych odkryciach reliktów innych zabudowań w tym samym rejonie.
• Nieco dalej na wschód, w pobliżu miejsca, gdzie dzisiaj znajduje się skrzyżowanie czterech ulic, Stephan zanaczył targ bydlęcy, istniejący tam od czasów wojny trzydziestoletniej i zlikwidowany dopiero na początku XX wieku. Dzięki późniejszym mapom wiemy, że Viehmarkt zaczynał się przy dzisiejszym skrzyżowaniu i ciągnął się wzdłuż obecnej ulicy Spółdzielczej, dochodząc do ulicy Piastów. To właśnie przy tym targu Obergasse przechodziła w Liegnitzer Kunststrasse (ul. Legnicka), czyli dzisiejszą Aleję Tysiąclecia. 
• Na południe od Placu Popiełuszki Stephan zaznaczył tylko trzy miejsca. Pierwszym z nich jest wielowiekowe, nieistniejące już dzisiaj źródło, podpisane jako Galgenteich (Staw Szubieniczny). Dziś w jego miejscu stoi budynek Szkoły Podstawowej nr 4 (mowa o tym przy ul. Bielskiej). Tuż obok stawu, zapewne w miejscu zajmowanym dziś przez plac zabaw, wytyczono boisko, w pobliżu którego oznaczony został Królewski Sierociniec (Hofraume des Seminars). Tutaj Stephan popełnił poważny błąd, mylnie odwzorowując układ budynków tej instytucji.
• Na mapie widoczna jest także ulica Polna, już wówczas znana jako Schönfelderstrasse. Jeśli wierzyć Stephanowi, w miejscu obecnej galerii Bolesławiec City Center miał się znajdować park. 

Przedmieście Lwóweckie i Świński Staw

• Przedmieście Lwóweckie zostało oznaczone jako niemal opustoszały teren, aczkolwiek widzimy na nim budynek gospody, znajdujący się przy głównym skrzyżowaniu od strony Rynku (dziś jest tam przedszkole) i nowo wybudowany gmach lokalnego sądu, zajmowany dziś przez Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych.
• Park Obrońców Helu jest podpisany jako cmentarz, co nie powinno dziwić, ponieważ pierwsze wzmianki na jego temat wskazują, że istniał on tam już w XV wieku. Został zniszczony dopiero po II wojnie światowej, a ostatecznie zrównano go z ziemią w latach 70tych XX wieku. 
• Na uwagę zasługuje też Sauteich (Świński Staw), czyli obecny Staw Miejski, przy którym nie stał jeszcze - wybudowany dopiero kilkanaście lat później - budynek restauracji Odeon (dziś zajmuje go Technika Biurowa) oraz dom modlitwy (Bethaus), znajdujący się w okolicach dzisiejszego Liceum Pijarów i należący do staroluteran. Sauteich, jak wynika z mapy, miał być połączony kanałami z Galgenteich oraz trzecim ze stawów miejskich, znanym jako Schlossteich i znajdującym się niegdyś przy skrzyżowaniu obecnych ulic Kubika i Piaskowej. 

Na Dolnym Przedmieściu nie oznaczono żadnego interesującego obiektu, ale można ostrożnie założyć, że poza ulicą Zgorzelecką należała do niego także ulica Grunwaldzka. 

Mapa Adoniasa Stephana, mimo swych wielu niedoskonałości, jest dla nas cennym zapisem tego, jak wyglądało nasze miasto tuż po doprowadzeniu tutaj kolei żelaznej. Poza linią murów miejskich, poważnie zniszczonych podczas wojen napoleońskich, wyrastały już powoli nowe ulice, a w kolejnych latach powstało ich tak wiele, że podział na miasto i przedmieścia całkowicie stracił sens. Na kolejnej znanej nam mapie Bolesławca, pochodzącej z 1882 roku, nazwy przedmieść już się nie pojawiają, a na początku XX wieku miasto było już podzielone w zupełnie nowy sposób - na dzielnice. 

Mapę Adoniasa, znajdującą się dziś w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, jako pierwszy opublikował w Internecie użytkownik TW40° na portalu polska-org.pl.

Źródła:

• J. von Gruchalla, Adress-Buch der Stadt Bunzlau, Bunzlau 1904.
• Plan der Stadt Bunzlau mit der Wasserleitung, den Kanälen und Rieselflächen vom Jahre 1882, wyk. W. Doerich, 1882.
• Topographische Karte von Bunzlau, wyk. A. Stephan, 1847.
• E. Wernicke, Chronik der Stadt Bunzlau von den ältesten Zeiten bis zur Gegenwart, Bunzlau 1884.