Drogi przyjacielu, napisz za mnie życie

Coraz częściej sięgamy po sztuczną inteligencję, która wyręcza nas w wielu aspektach życia, ale warto zadać sobie pytanie, czy to na pewno właściwa droga?

Panel ChatGPT (fot. Bolec.Info)

Ułatwienie na początek?

Żyjemy w czasach, gdy wysiłek intelektualny staje się towarem deficytowym, a ślepe dążenie do wygody przesłania nam dalekosiężne konsekwencje naszych decyzji. Zamiast korzystać z maszyn do wyręczania nas w ciężkich pracach fizycznych, masowo powierzamy im tworzenie poezji, malowanie obrazów oraz formowanie naszych własnych myśli. Zrobiliśmy pierwszy krok ku oddaniu kontroli nad własnym życiem, rezygnując z trudu poznawczego na rzecz bezrefleksyjnej automatyzacji.

Nasza codzienność powoli staje się obszarem zarządzanym przez niewidzialne algorytmy i automatyczne sugestie. Zamiast samodzielnie układać plan dnia, planować posiłki czy tworzyć listy zakupów, z łatwością oddajemy te prozaiczne zadania w ręce dedykowanych aplikacji. Program z chęcią zadecyduje za nas, co zjemy na kolację na podstawie trzech przypadkowych składników znalezionych w lodówce, a inteligentny zegarek wskaże idealny moment na krótką przerwę w pracy. W ten sposób z dnia na dzień osłabiamy naszą zdolność do podejmowania samodzielnych decyzji, elastycznego reagowania na zmiany i tworzenia własnych nawyków.

Łatwa praca, łatwa szkoła

Wykorzystywanie sztucznej inteligencji błyskawicznie dotknęło również sfery zawodowej i edukacyjnej, gdzie priorytetem stały się narzucone tempo oraz pozorna efektywność. Na co dzień sięgamy po specjalistyczne aplikacje, które w kilkadziesiąt sekund generują gotowe prezentacje, artykuły, raporty korporacyjne czy złożone kody źródłowe. Choć takie wygenerowane materiały na pierwszy rzut oka wydają się estetyczne i poprawne, to w rzeczywistości są pozbawione unikalnego charakteru, emocjonalnej głębi i wnikliwej analizy. Rezygnujemy z prawdziwego rzemiosła oraz lat praktyki na rzecz powtarzalnej, masowej i całkowicie przeciętnej produkcji.

W szkołach oraz na uczelniach hasło proszenia bota o napisanie pracy domowej stało się powszechnym i cichym standardem. Młodzi ludzie masowo delegują pisanie wypracowań, rozwiązywanie zadań matematycznych czy tworzenie całych prac zaliczeniowych na rzecz zaawansowanych modeli językowych. Edukacja przestaje w ten sposób spełniać swoją podstawową rolę, którą jest rozwijanie krytycznego myślenia, dociekliwości oraz umiejętności samodzielnego formułowania wniosków. W efekcie tworzymy groteskowy system, w którym sztuczna inteligencja generuje teksty, a nauczyciel ocenia je przy użyciu innego algorytmu, podczas gdy człowiek staje się jedynie zbędnym pośrednikiem w tym cyfrowym procesie.

Sztuka nowoczesna

Świat sztuki również doświadcza głębokiego kryzysu za sprawą generatorów obrazów oraz narzędzi do ich automatycznej obróbki. Prace tysięcy artystów są bezprawnie wykorzystywane do trenowania modeli bez ich wiedzy, wyraźnej zgody i należytego wynagrodzenia, co stanowi masową kradzież własności intelektualnej na niespotykaną dotąd skalę, a służby to bagatelizują, dzięki czemu owi przestępcy czują się bezkarni. Zamiast doceniać autorski styl, emocje i lata doskonalenia kreski, zadowalamy się szybko wygenerowanymi grafikami, które wprawdzie zachwycają powierzchowną estetyką, ale w gruncie rzeczy są wyprane z ludzkiej wrażliwości. 

Mój idol, robot

W mediach społecznościowych granica między prawdą a fikcją uległa niemal całkowitemu zatarciu. Portale są zalewane nierealistycznymi zdjęciami, automatycznie wygenerowanymi profilami oraz fikcyjnymi postaciami, które zostały stworzone wyłącznie przez algorytmy w celu budowania zasięgów. Użytkownicy coraz chętniej modyfikują swój własny wizerunek za pomocą zaawansowanych filtrów opartych na sztucznej inteligencji, tracąc autentyczność i naturalny kontakt z rzeczywistością. Internet powoli staje się sztuczną przestrzenią, w której maszyny rozmawiają z innymi maszynami, faszerując nas fikcją po to, by jak najdłużej przykuć naszą uwagę do ekranu.

I że Cię nie opuszczę, aż do awarii prądu

Przeniesienie sztucznej inteligencji w sferę relacji międzyludzkich może stwarzać wyjątkowo niebezpieczny precedens dla naszej psychiki i zdrowia emocjonalnego. Coraz więcej samotnych osób szuka wsparcia, zrozumienia, a nawet miłości u chatbotów, które są zaprogramowane tak, aby zawsze słuchać, nigdy nie krytykować i spełniać wszelkie oczekiwania użytkownika. Taka relacja jest jednak wyłącznie iluzją bliskości, która bezustannie karmi nasz narcyzm i ostatecznie pogłębia problem społecznej izolacji. Zamiast uczyć się trudnej sztuki kompromisu, empatii i akceptacji drugiego człowieka wraz z jego wadami, zamykamy się w wygodnym, sztucznym świecie bez żadnych wymagań. Takie zachowania powodują, że każdy z osobna staje się samotną wyspą, odciętą od rzeczywistości. Na ulicach rzadko możemy spotkać małe społeczności, jak chociażby przyjaciół spędzających czas wolny na świeżym powietrzu, ponieważ większość z nas w obecnych czasach woli rozmawiać przez kamerkę. Najpopularniejszym symptomem takich działań u młodzieży jest ciągle wzrastająca fala depresji, która często niezauważana przez najbliższych, może prowadzić do zagrożenia zdrowia i życia.

Wyniki badań wpływu AI na pracę mózgu, przeprowadzone przez MIT i Harvard

The Massachusetts Institute of Technology (MIT) przeprowadził pierwsze badanie aktywności mózgu użytkowników ChatGPT i opublikował wyniki, które wywołały duże zainteresowanie oraz debatę, ale tak naprawdę w wielu kręgach po prostu przerażenie Samo badanie było tak naprawdę niewielkie: obejmowało niewielką grupę (54 osoby, głównie studentów) i nie było jeszcze poddane pełnej recenzji naukowej. Sama jego autorka, dr Nataliya Kosmyna, podkreśla, że rezultaty nie dowodzą nieodwracalnego „ogłupiania”, ale pokazują rzeczywiste ryzyko związane z nadużywaniem AI w edukacji i rozwijającym się mózgiem. 

Badanie przeprowadzono na osobach w wieku 18–39 lat z okolic Bostonu, gdzie mieści się siedziba uczelni. Uczestników podzielono losowo na trzy grupy, z których każda miała napisać trzy eseje (każdy po 20 minut) przy użyciu różnych metod:

grupa pierwsza pisała z pomocą ChatGPT,
grupa druga korzystała z wyszukiwarki Google,
grupa trzecia pisała wyłącznie samodzielnie, bez żadnej pomocy.

Podczas pisania uczestnicy mieli na głowach założone urządzenia EEG (czyli encefalografy), które monitorowały aktywność mózgu w 32 różnych obszarach. Po napisaniu esejów badani zostali poproszeni o przepisanie jednego z wcześniej napisanych tekstów, ale tym razem na odwrót: użytkownicy ChatGPT mieli napisać bez AI, a ci, którzy wcześniej pisali samodzielnie, mogli skorzystać z ChatGPT. Pozwoliło to zbadać wpływ wcześniejszego korzystania z AI na późniejszą zdolność do samodzielnej pracy, a wyniki są następujące:

Obniżenie aktywności mózgu u osób korzystających z ChatGPT podczas pisania esejów zauważono istotny spadek aktywności mózgu, szczególnie w obszarach odpowiadających za uwagę, pamięć i planowanie. Uzyskali najsłabsze rezultaty pod względem zaangażowania mózgowego, pamięci oraz jakości i oryginalności tekstów. W testach pamięciowych aż 83% nie było w stanie przypomnieć sobie, co napisało, podczas gdy w grupach korzystających z Google lub pracujących „z głowy” odsetek ten wynosił około 10%. Osoby te również deklarowały mniejsze poczucie własności i satysfakcji z napisanego tekstu — częściej po prostu kopiowały wyniki bez głębszej edycji lub refleksji. Natomiast grupa wyszukiwarkowa („Google Search”) wykazywała lepszą aktywność mózgu i wyniki niż użytkownicy AI, co tłumaczy się koniecznością samodzielnego wyboru, oceny i syntezy informacji podczas korzystania z wyszukiwarek.

Harvard Business Review rownież opublikował wyniki badania, które wskazują na problemy wynikające z częstego używania agentów i narzędzi AI w pracy. Rozwiązanie, które rzekomo ma nas wspierać w wykonywaniu zadań, może spowodować zwiększone przeciążenie psychiczne. Zgodnie z uzyskanymi danymi, w niektórych branżach ponad 25 proc. specjalistów zgłasza taki problem, a naukowcy mówią o tzw. efekcie "wypalenia mózgu AI", które jest opisywane jako "bzyczenie w głowie" lub jako "mgła umysłowa". Korzystanie z AI miało powodować u uczestników badania bóle głowy oraz trudności z koncentracją. To z kolei przekładało się negatywnie na podejmowane przez nich decyzje. Badacze wskazali, że pracownicy biorący udział w badaniu aż o 33 proc. częściej mieli problem z paraliżem decyzyjnym. Dodatkowo zgłaszający "wypalanie mózgu" przez AI deklarowali też, że częściej niż dotychczas popełniali zarówno drobne, jak i poważne błędy.

AI w pracy, a ja na ulicy

Konsekwencje rewolucji algorytmicznej uderzają z dużą siłą w rynek pracy, stawiając pod dużym znakiem pytania przyszłość wielu grup zawodowych. Automatyzacja, która według wcześniejszych zapewnień miała dotyczyć głównie ciężkich prac fizycznych albo pomocy domowej, w pierwszej kolejności objęła sektory kreatywne i analityczne. Graficy, tłumacze, copywriterzy oraz programiści zapewne z niepokojem obserwują, jak ich dotychczasowe obowiązki przejmowane są przez tańsze i szybsze algorytmy. Codziennie wręcz zmiany sprawiają, że tradycyjne systemy rekrutacji i przekwalifikowania nie nadążają za rynkiem, co rodzi uzasadnione obawy o powstanie nowej grupy ludzi trwale wykluczonych zawodowo.

Najlepszy koniec? Powrót do matki natury

Sztuczna inteligencja pozostaje potężnym narzędziem, lecz jej bezrefleksyjne nadużywanie prowadzi do powolnego ubożenia naszej kultury, relacji i sprawności umysłowej. Musimy postawić wyraźną granicę między przydatną automatyzacją powtarzalnych zadań technicznych a bezmyślnym powierzaniem maszynom naszej twórczości, emocji oraz samodzielnego myślenia. Odzyskanie kontroli nad własnym życiem wymaga od nas ponownego docenienia intelektualnego trudu, cnoty cierpliwości oraz autentycznego, żywego kontaktu z drugim człowiekiem.