Co oznacza herb Bolesławca? Kanał Zero nie znalazł odpowiedzi, Wy możecie ją przeczytać!

Ekipa Kanału Zero spacerowała wczoraj po Bolesławcu, pytając swojego przewodnika, jak wygląda herb naszego miasta i co oznacza. Nie dowiedzieli się, więc warto o tym opowiedzieć.

Ekipa Kanału Zero w Bolesławcu, 11.09.2026 r. (fot. YT Kanał Zero)

Okoliczności powstania herbu - dziennikarze Kanału Zero błędnie nazwali go godłem, choć takowe ma tylko państwo - są owiane tajemnicą, bo o średniowiecznych początkach naszego miasta informacje mamy jedynie szczątkowe. Przez ponad 800 lat swej udokumentowanej historii Bolesławiec wielokrotnie płonął w rozmaitych pożarach, a podczas kolejnych wojen wrogie armie - poczynając od husytów, na sowietach kończąc - plądrowały i spopielały miejskie archiwa, pozbawiając kolejne pokolenia mnóstwa informacji o przeszłości naszej małej ojczyzny. Efekt jest taki, że nie znamy nawet momentu, w którym dostaliśmy prawa miejskie.

Nie jest jednak tak, że o naszym herbie nie da się nic historycznie opowiedzieć. Zanim zaczniemy, zobaczmy jednak kawałek piątkowego spaceru dziennikarzy Kanału Zero po centrum Bolesławca, który zainspirował powstanie tego Okruszka Historii:

0:28

Przechodząc do meritum - nie wiadomo, kiedy dokładnie Bolesławiec otrzymał swój herb i kto mu go nadał, ale wiemy, że jest on jednym z wielu w Polsce, który zdobi motyw bramy miejskiej - podobne mają np. Chojnów, Bolków, Radków, Sieradz, Rawa Mazowiecka i stołeczny Kraków. Wszystkie one mają prastarą, średniowieczną metrykę, a szukając początków naszego, mamy pewien interesujący trop.

Pod koniec XIX wieku w archiwum państwowym w Breslau (Wrocław) przechowywano starą pieczęć miejską z herbem, odbitą w woskowym tłoku przez magistrat miasta Bolezlauie w 1303 roku. Wisiała ona przy jednym z nielicznych manuskryptów, pozostałych po dawnym klasztorze magdalenek w Nowogrodźcu - rękopis ten poświadczał, że rycerz Rubus von Lybental daruje zakonnicom czynsz z Olszyny (Olsna prope Grifenberck), a choć zaginął pod koniec II wojny światowej, zachował się jego skrócony odpis. Jest to dziś dla nas cenny dowód na to, że Bolesławiec miał swój herb już na przełomie XIII i XIV wieku, a zapewne i wcześniej. 

Gdzie jednak powinniśmy szukać najstarszego, zachowanego do naszych czasów, namacalnego wizerunku herbu Bolesławca? Aby go zobaczyć na własne oczy, trzeba przejechać się na drugą stronę Karkonoszy i odwiedzić Narodowe Archiwum w Pradze. W jego zbiorach zachował się bowiem bardzo ważny rękopis wystawiony 4 lipca 1353 roku w Świdnicy, do którego dołączona jest pieczęć miasta Bunczlow. Można go też zobaczyć bez wychodzenia z domu, bo dokument wraz z pieczęcią jest dostępny w Internecie. 

 Herb Bolesławca na pieczęci miejskiej z 1353 roku (fot. Narodni archiv v Praze)

Ten dokument jest jednym z najważniejszych, przełomowych aktów w historii miasta. Nad Bolesławcem panował wtedy Bolko II, książę świdnicko-jaworski, wspierający króla Kazimierza Wielkiego w walce o odebranie Czechom Śląska. Musiał on jednak pogodzić się z porażką i ogłosił, że jeśli nie będzie mieć męskiego dziedzica, to po śmierci jego i jego żony całe księstwo przejdzie pod panowanie królów czeskich. Szykując się na taką ewentualność, Bolesławianie zawczasu przesłali do Pragi akt podporządkowania się Karolowi IV, najpotężniejszemu władcy w historii Czech.

 Herb Bolesławca z XVIII wieku, znajdujący się w dawnym refektarzu dominikanów przy ul. Teatralnej - dziś jest tam Urząd Gminy Bolesławiec.

 Herb miejski na naczyniu ceramicznym z XVIII wieku; naczynie znajduje się na wystawie stałej Muzeum Ceramiki w Bolesławcu.

Przez kolejne stulecia, mimo że miasto wiele razy zmieniało trony, którym podlegało, jego herb zasadniczo nie ulegał większym zmianom. Osłonięta przez śląskiego orła brama, ozdobiona dwiema wieżami i wimpergą między nimi, nie była jednak zupełnie nietykalna. Wimperga dość szybko ustąpiła miejsca charakterystycznemu gotyckiemu szczytowi, bardzo przypominającemu ten, który można do dziś zobaczyć na zachodniej elewacji bolesławieckiej Bazyliki. Szczyt ten zbudowano w XV wieku i od tamtej pory regularnie pojawia się także na kolejnych miejskich pieczęciach.

Zmiana okazała się trwała i dzięki niej można wysnuć ciekawą teorię o znaczeniu herbu. Odwołanie do świątyni może być wskazaniem na ścisłe przywiązanie bolesławieckich mieszczan do chrześcijaństwa, a wieże po lewej i prawej stronie wskazywałyby wtedy na władzę króla lub księcia (czescy królowie przez wieki wysyłali na bolesławiecki zamek swych starostów) oraz wybieranego przez mieszczan magistratu. Ważny jest też śląski orzeł, bo Bolesławiec leży blisko granicy Śląska i Łużyc, został też założony przez śląskich książąt.

Przekaz byłby wtedy prosty - samorządnym miastem rządzą sami mieszczanie, ale jest to też wierne miasto królewskie, dla którego obywateli najwyższą wartością jest wszechmocny Bóg. Ma tu panować harmonia trzech władz - lokalnej, królewskiej i kościelnej - które ze sobą współdziałają dla dobra ogółu (często było zupełnie inaczej). W średniowieczu taka idea porządku świata była wręcz fundamentalna.

 Herb Bunzlau z 1903 roku, umieszczony na siedzibie PWiK przy Dolnych Młynach. To wyjątkowy przypadek, bo zamiast orła śląskiego w bramie umieszczony został orzeł pruski. 

A to młodszy o dekadę herb miejski w kluczu portalu przy wejściu głównym do Liceum Pijarów.

Przez wieki w różnych miejscach często pojawiała się także druga, prostsza wersja herbu - bardzo podobna do obecnej - w której na murze widać po prostu trzy wieże. Niezależnie od tego, bolesławiecki herb trwał i choć pochodzi jeszcze z czasów, kiedy Śląsk należał do piastowskiej Polski, przetrwał nawet czasy III Rzeszy. Niemcy pozbywali się wtedy wielu słowiańsko brzmiących nazw miejscowości i grzebali przy symbolach miejskich - skasowano wtedy chociażby stary herb Wrocławia, bo nazistom nie odpowiadały jego czeskie pochodzenie i umieszczona na nim chrześcijańska symbolika.

Pierwszy wariant powojennego herbu Bolesławca na pieczęciach miejskich (fot. Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, akta Miejskiej Rady Narodowej Zarządu Miejskiego w Bolesławcu, sygn. 18)

Tysiącletnia w założeniu Rzesza przetrwała jednak - Bogu dzięki - zaledwie 12 lat, a jej wschodnie prowincje wcielono do Polski. 

Początkowo herb miejski pozostawiono w spokoju, a jego wersja ze zdobionym szczytem pomiędzy dwiema wieżami pojawia się wielokrotnie na pieczęciach Zarządu Miejskiego i podległych mu instytucji. Można przyjąć, że przepadła ona w 1950 roku, kiedy decyzją komunistycznego reżimu Zarząd Miejski zastąpiło Prezydium Miejskiej Rady Narodowej; każde takie prezydium w Polsce musiało używać pieczęci z orłem bez korony, więc na dokumentach z tamtego czasu herbu Bolesławca próżno szukać. 

Ostatecznie kształt herbu naszego miasta ustalił się w 1967 roku, gdy jego obecna wersja pojawiła się w II tomie monumentalnej publikacji Miasta Polskie w Tysiącleciu, wydanej przez wrocławskie Ossolineum. To, jak herb ten został tam zaprezentowany, było podstawą do wskazania oficjalnego, urzędowego kształtu herbu miejskiego, jaki dziś obowiązuje na mocy Statutu Miasta Bolesławiec. 

 Herb Bolesławca na stopce urzędowej prezydenta miasta z 1989 roku (fot. Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, akta Urzędu Miasta Bolesławca, sygn. 107) 

 Herb miejski na mozaice przed wejściem do Ratusza, wykonany w 2007 roku.

Ciekawostką może być fakt, że w 2019 roku do ratusza wpłynęła petycja jednego z mieszkańców, który postulował usunięcie z herbu czarnego orła i zastąpienie go białym, twierdząc, że czarny śląski orzeł jest symbolem średniowiecznej germanizacji Śląska. Petycja została odrzucona - moim zdaniem słusznie, bo czarny orzeł z białą przepaską jest symbolem Dolnego Śląska nieprzerwanie od ośmiu stuleci, niezależnie od tego, w jakim państwie nasz region się akurat znajdował. 

Podsumowując, herb Bolesławca ma wielowiekową, średniowieczną metrykę, a choć dziś obowiązuje jego uproszczona wersja, ona też ma bogatą historię i przez wieki występowała równolegle ze swą bardziej złożoną odmianą. Cenne może być też dla nas jego historyczne znaczenie - jeśli przyjąć to, o którym pisałem wyżej - aczkolwiek dostosowane do naszych czasów. Herb miejski mówiłby więc o Bolesławcu, że powinien być on zarządzany przez swych mieszkańców, ale jako część Dolnego Śląska pozostaje wierny Rzeczypospolitej - niezależnie od tego, kto nią akurat rządzi. Kluczowe dla nas powinno być trzymanie się elementarnych zasad moralnych i szanowanie wielowiekowych tradycji, przy czym otwarta brama przypomina, że powinniśmy być też otwarci na nowości i zmiany.

Źródła:

• Národní archiv, Archiv České koruny, Listiny, sygn. 409.
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Zbiór rękopisów archiwalnych, sygn. 1/93.
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, Miejska Rada Narodowa Zarząd Miejski w Bolesławcu, sygn. 18.
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Bolesławcu, Urząd Miasta Bolesławca, sygn. 107.
• Bolesławiec. Zarys monografii miasta, red. T. Bugaj, K. Matwijowski, Wrocław-Bolesławiec 2001.
• Heimatkalender für den Kreis Bunzlau 1939, t. 9, Bunzlau 1938.
• M. Olczak, Z. Abramowicz, Nowogrodziec. Dzieje miasta i okolic do roku 1945, Warszawa 2000.
• E. Wernicke, Chronik der Stadt Bunzlau von den ältesten Zeiten bis zur Gegenwart, Bunzlau 1884.
• Statut Miasta Bolesławiec.