Nowogrodziec bronił się przez tydzień

Miasta bronili żołnierze Wehrmachtu oraz Volkssturm - pospolite ruszenie. Inaczej niż w Bolesławcu, historia zaciętych walk o Nowogrodziec ma solidne potwierdzenie źródłowe.

Nowogrodziec w czasie II wojny światowej (fot. polska-org.pl)

Przez dwanaście lat swoich rządów naziści skutecznie podzielili mieszkańców miasteczka Naumburg am Queis (Nowogrodziec). W mieście znalazła się spora grupa zwolenników Adolfa Hitlera, skupiona wokół hotelu Schwarzer Adler, ale wielu nowogrodzian było nastawionych do reżimu bardzo niechętnie. W wyborach parlamentarnych, które odbyły się 5 marca 1933 roku, najlepszy wynik w Naumburgu uzyskali co prawda naziści, zdobywając 570 głosów, ale aż 651 osób głosowało na inne partie. Do 1938 roku w miasteczku działało znaczące seminarium ewangelickie drugiego stopnia, będące jednym z głównych ośrodków społecznego oporu wobec nazistów na Dolnym Śląsku.

Podczas wojny Niemcy sprowadzili w te okolice wielu polskich robotników przymusowych - co najmniej jednego z nich powieszono na rogatkach miasta za romans z młodą Niemką. Mimo wojny, miasto funkcjonowało względnie normalnie, choć w lokalnej prasie często ukazywały się nekrologi poległych nowogrodzian i mieszkańców okolicznych wiosek. 

Gdy na początku 1945 roku sowiecka armia wkroczyła na Dolny Śląsk, lokalne władze zwlekały z ewakuacją miasta niemal do ostatniej chwili. Dopiero gdy 11 lutego Armia Czerwona weszła do Bunzlau (Bolesławiec), w mieście podjęto decyzję o wywiezieniu cywilów w bezpiecznie miejsca. Niemcy na szybko zorganizowali cztery pociągi ewakuacyjne, a Wehrmacht zaczął przygotowania do obrony. 

Sowieci stanęli u bram miasta 13 lutego. W tym samym czasie dotarła tam silna grupa bojowa 17 Dywizji Pancernej, dowodzona przez podpułkownika Friedricha Ferdinanda księcia zu Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glückburga. Podpułkownik przejął dowodzenie nad miastem, wyrzucił sowietów z jego wschodniej części i podjął nieudaną próbę odbicia Thiergarten (Zabłocie). Jednocześnie sowiecka artyleria nieustannie ostrzeliwała miasto, powodując w nim liczne pożary. Armia Czerwona zajmowała też kolejne wioski wokół Naumburga, grożąc jego obrońcom otoczeniem. Niemcy, walcząc, wycofali się do centrum miasta, wysadzili w powietrze mosty na Iwenitz (Iwnica) i bronili się jeszcze przez trzy dni, czyli do 18 lutego.

W wyniku walk miasto zostało bardzo poważnie zniszczone. Spłonął szereg zabytkowych kamienic w centrum miasta, a jeden pocisk artyleryjski uderzył w północno-wschodni narożnik dawnego klasztoru, pozostawiając w nim widoczną do dziś wyrwę. Czerwonoarmiści dopuścili się licznych zbrodni wojennych na pozostałych w mieście cywilach, z których największą było rozstrzelanie metodą katyńską (strzał z bliskiej odległości w potylicę) 60 cywilów w jednej z nowogrodzieckich willi, co nastąpiło w nocy z 2 na 3 marca 1945 roku. 

Źródła:

• H. Christiani, Das Leben in der deutschen, schlesischen Kleinstadt Bunzlau, Siegburg 1973.
• E. Hornig, Die Bekennende Kirche in Schlesien 1933-1945, Göttingen 1977.
• R. Primke, M. Szczerepa, W. Szczerepa, Operacja Bolesławiecka 1945, Jelenia Góra 2020.
• K. Stefan, P. Nieratka, Nowogrodziec. Miasto ceramiki oraz jego okolice na przedwojennych pocztówkach, Nowogrodziec 2015.
• D. Struzina, Naumburg am Queis [w:] „Bunzlauer Heimat-Zeitung“, nr 7 (1986).
• Wahlergebnisse von Stadt und Kreis Bunzlau [w:] „Bunzlauer Stadtblatt”, nr 55 (1933)